Rien Vroegindeweij

HET BELANG ZIT BIJ DE GEBRUIKER

2010-03-15T09:40:00.003+01:00

De verzamelde gedichten van Rien Vroegindeweij

Later wordt alles echter. Een keuze uit de gedichten 1973-2009, zo luidt de titel van een verzamelbundel van de Rotterdamse dichter Rien Vroegindeweij. Verschillende interpretaties van die titel dringen zich op tijdens het lezen. Zo duidt het de kloof aan tussen de zelfgecreëerde wereld van het kind en de prozaïsche werkelijkheid van de volwassene. In Brandend zand (p. 63), oorspronkelijk gepubliceerd in Tussen de middag (1988), vertelt Vroegindeweij over de bunkers waarin hij als jongere rondzwierf. Het waren plekken die fantasieën aan een onvoorstelbaar oorlogsverleden opriepen en waarin zich tegelijk een lichamelijke realiteit voltrok:

de herinnering aan zand en meisjes
die het deden in een bunker
met tekeningen van hun geslacht
(het ban-de-bomteken van hun macht)
en grote pikken als gehelmde Duitsers
die bloed en bodem eerden, schreeuwden.

Jaren later, bij een terugkeer naar de bunkers, zijn de seksuele fantasieën verdwenen, maar zijn de bunkers “reëler” geworden. Dit betekent verlies én
winst tegelijk: “er waren geen / meisjes die het met jou deden, de bunkers / zijn gesloopt, niets meer verdedigen. / En tegelijk is er van alles meer, / meer
zand, meer zee, meer lucht.” (p. 64)
Het gaat vaak over vroeger en later in de gedichten van Vroegindeweij. Zo draait het in veel teksten om jeugdherinneringen, onder meer aan de watersnoodramp van 1953. In een reeks gedichten uit Zee & land (1995) vermomt Vroegindeweij reflecties op de tijd en de herinnering als licht absurdistische recepten. Zo vertelt hij over de vertroebelende werking van het geheugen in Laat ons zingen. Hier ontstaat weer een heel andere betekenis van de bundeltitel. Na vele jaren heeft zich in de herinnering een beeld van het verleden gevormd, dat echter aandoet dan de “werkelijke” gebeurtenis ooit kan zijn geweest: “Neem een herinnering, snijd haar in stukken / van een zomer lengte, zet ze op met water / waaraan wat onwaarheid is toegevoegd. // […] Vergeet wat er gebeurd is. / Nodig je vrienden uit. Vertel ze wat je weet.” (p. 110)
Nog een derde betekenis van de bundeltitel dient zich aan. Alles wat Vroegindeweij later in zijn leven geschreven heeft, komt hem nu waarachtiger voor. Het blijkt namelijk dat dit overzicht van het oeuvre weinig recht doet aan het vroegste werk.
Vroegindeweij debuteerde eind 1972 met Gelukkige dagen & andere poëtise voorvallen in de Sonde-reeks van de Rotterdamse Kunststichting. Het zijn interpunctieloze, “langgerekte” gedichten waarin een eigenaardige, licht experimentele toon doorklinkt. Nauwelijks twee maanden later, begin 1973, verschijnt Een vliegtuig van beton bij de gerenommeerde Bezige Bij. De teksten doen heel anders aan: ze zijn korter, rijmen nogal eens en hebben soms een light verse-achtig karakter: “Het zal wel gaan / Met het dagelijks bestaan / Wel doen we het kalm aan / Maar we blijven gaan.”
Weinig gedichten uit deze bundels zijn terechtgekomen in Later wordt alles echter. Gelukkige dagen & andere poëtise voorvallen is zelfs helemaal weggelaten (eerlijkheidshalve vermeldt de ondertitel dat er gedichten van na 1973 zijn verzameld). Uit Een vliegtuig van beton is alleen een handvol meer romantische verzen gebloemleesd. In de verzamelbundel overheerst echter de Vroegindeweij van na 1982. Hij publiceert dan na een stilte van bijna tien jaar Statig landschap achter glas; zijn herkenbare aanpak en stijl nemen vorm aan.
De gedichten zijn voortaan helder en toegankelijk, maken dikwijls gebruik van vaste versvormen en nu en dan van rijm. Het zijn subtiele reflecties op het dagelijks leven, observaties die op een heldere manier zijn verwoord. Die poëticale uitgangspunten moet de lezer vooral uit de gedichten zelf destilleren, want Vroegindeweij laat zich nauwelijks over zijn opvattingen uit. Alleen het titelvers van Een vliegtuig van beton, dat de verzamelbundel opent (p. 7), illustreert wat hij onder poëzie verstaat. Vreemd genoeg verkondigt hij een standpunt dat helemaal niet strookt met zijn literaire praktijk:

Poëzie is voor mij het verhaal
Dat men mij vroeger vertelde
Van een man die op zijn zolder
Een vliegtuig van beton gebouwd had
En trots tegen iedereen zei
Dat het wel kon vliegen
Maar niet door het dakraam kon.

Hier wordt een radicaal esthetische, bijna autonomistische visie op literatuur verkondigd. De waarde van poëzie is niet gelegen in haar gebruik, in haar openbaarheid, maar in haar loutere bestaan. Vroegindeweijs gedichten stellen
de leesbaarheid juist telkens voorop. Ruim dertig jaar na dit gedicht schrijft Vroegindeweij dan ook een tekst waarin hij een tegenovergesteld standpunt
verdedigt. De tekst beschrijft de Kunsthal, ontworpen door Rem Koolhaas, waarin de gebruiksvriendelijkheid aan de esthetiek is opgeofferd: “In de Kunsthal van Koolhaas / valt regelmatig iemand zich te pletter / over opstapjes, drempels, trappen.” “Wat is een belangrijk gebouw?”, vraagt de dichter zich af, om te constateren: “Een huis, een ziekenhuis, een schuur. / Het belang zit bij de gebruiker.” (p. 182) Helderder had hij zijn ideeën over kunst in het algemeen en literatuur in het bijzonder niet kunnen uitdrukken.
Vroegindeweij houdt zich met zijn no-nonsensepoëzie meestal verre van de moraal. Wanneer hij zich toch als moralist ontpopt, gaat het meestal mis. Zo is er het vroege gedicht De feesten, waarin een groep jongeren begint te twijfelen aan “[d]e zin van die wilde feesten”. (p. 14) Hier krijgt de lezer geen ruimte om zelf oordelen te vormen, maar worden de emotie én de boodschap hem onder de neus gewreven. Overtuigender is Vroegindeweij als hij een observatie als uitgangspunt neemt en het werk vervolgens daadwerkelijk aan de lezer laat.
Dat leidt nu en dan tot mooie teksten, zoals Mijn eiland (pp. 136-137), een gedicht in vier delen uit Deze middag is een eeuwig heden (2002). Het draait om een nogal clichématige metafoor, namelijk die van het eiland als verzinnebeelding van de eenzaamheid. Maar ik accepteer dat beeld, doordat iedere klagerigheid uitblijft en in eenvoudige taal een bijna surreële wereld wordt opgeroepen.

Als ik wegga maakt de waker mij wakker,
ik droom van verlossing,
de dijken dromen van overstroming.

Waar blijf jij, je bent er niet.
Over het water loeit de veerboot van aankomst,
de eendenkooien schommelen in het riet.

Ik heb mijn vallen uitgezet,
maar voor wie,
er zijn hier afgronden dun als een haar.

In zulke gedichten laat Vroegindeweij zich op zijn best zien: als observator van de kleinste dingen die verontrusting kunnen oproepen, de “afgronden dun
als een haar”.

Laurens Ham

Gepubliceerd in Ons Erfdeel 2010/1 pag 162-164.
Zie www.onserfdeel.be of www.onserfdeel.nl

Strenge winters

2010-02-15T11:49:00.000+01:00

In het boek ‘De winters van toen’ van de weermannen Harry Otten, Reinout van de Boom en Tom van der Spek, een uitgave uit 2007 van uitgeverij Kosmos, wordt in woord en beeld de herinnering levend gehouden aan de ‘echte winters van de vorige eeuw’, zoals de ondertitel luidt. In deze eeuw, die ook al weer tien jaar oud is, hebben we nog geen strenge winter gehad. Maar dat zegt niets over wat ons nog te wachten staat, want in de vorige eeuw was de eerste echt strenge winter pas in 1917/18.
Behalve Nederland was zo’n beetje de hele wereld in een verschrikkelijke oorlog verwikkeld, maar bij ons was de schaatsvreugde groot, zoals de Nieuwe Rotterdamsche Courant op 10 februari 1918 schreef: “De jongelui kennen het schaatsenrijden, buitenover, gelijk voorheen, ze maken kennis op het ijs, en feestelijk gaat men er ’s avonds gecostumeerd op uit, om na het korte daglicht de ijspret bij electrisch voort te zetten.” De Elfstedentocht werd op 27 januari gereden en in 9 uur en 53 minuten gewonnen door Coen de Koning. Helaas was de pret niet voor iedereen, want er was vanwege de oorlog en stakingen in de Duitse mijnen een groot tekort aan steenkool.
Ruim tien jaar later was het weer raak. De winter van 1929 wordt door de weermannen als de eerste echt strenge winter in veertig jaar aangemerkt. Hij begon in januari en al spoedig veranderde het hele land in een poollandschap. Het verkeer en daardoor het economisch leven kwamen bijkans stil te liggen. Maar op 12 februari gleed Karst Woudstra bij een temperatuur van – 18 ºC en in een tijd van 11 uur 9 minuten in zijn eigen woonplaats Leeuwarden als overwinnaar over de eindstreep.
De eerste drie Oorlogswinters waren streng tot zeer streng, een tijd van Moffen en moffen. In 1947 was er weer een echt strenge winter. Met de winter van 1956 kom ik dichter bij huis, want daarvan herinner ik me dat ik mijn vader hielp bij een uitgraven van een pad van onze voordeur naar de straat die met sneeuwruimers als enigszins begaanbaar was gemaakt. Ik wil nu graag geloven dat de sneeuw wel een meter hoog lag. Tot ver in februari werd op veel plaatsen een temperatuur van -20 ºC gemeten. In Leeuwarden werden de vijf man die tegelijk over de eindstreep kwamen gediskwalificeerd en werd Jeen Nauta als overwinnaar uitgeroepen.
De strenge winter die me het meest is bijgebleven is die van 1962/63, de aller-koudste sinds 1830. Het jaar van Reinier Paping. Ik woonde een half jaar in Rotterdam, had een huisje onder de huurwaarde, wat in die tijd een eufemisme was voor een krot en waar verder alles van waarde wel ergens diep onder zat. Moeilijk warm te stoken. Uiteindelijk moest ik met een hele grote keelontsteking naar mijn ouders in Middelharnis dat overigens maar moeilijk was te bereiken, want het Haringvliet was dicht gevroren. Maar ik schreef mijn eerste gedicht, over kou en meeuwen die eenzaam aan het grijze zwerk krijsten en ijsbrekers die probeerden door de metersdikke ijsschotsen te komen. In Rotterdam moest vanwege de lage waterstand van de Rijn schoon drinkwater worden aangevoerd.
Er brak een periode van zachte winters aan, hoewel er in 1970/71 veel sneeuw viel en in 1978/79 lag Nederland in het grensgebeid van zeer koude, Arctische lucht in het noorden en erg zachte, subtropische lucht in het zuiden. Ik herinner me van die winter alleen de dag dat het zo geijzeld had dat je je sokken over je schoenen moest aantrekken om op de been te blijven. In 1985 en 1986 werd laat in februari de Elfstedentocht gereden, beide gewonnen door Evert van Benthem.
De laatste ‘echte’ winters van de 20e eeuw waren die van 1996 en 1997. De laatste was streng genoeg om de Tocht der Tochten te organiseren. Ik weet nog dat ik op 4 januari naar de televisie zat te kijken en dat op het moment dat de spruitjeskweker Henk Angenent op de Bonkevaart in Leeuwarden als eerste over de finish reed, bij onze bovenburen de waterleiding sprong en het water bij ons langs de muren naar beneden stroomde.
Wat een ellende was dat. De een zijn ijspret is de ander zijn dweilpauze. Ik herinner me een documentaire over Eskimo’s, waarin een wat oudere man werd gevraagd wat hij van zijn leven op de ijsvlakte vond. Je zou verwachten dat hij het wel naar zijn zin had gehad, hoe kouder hoe beter. Lekker in een berenvel op jacht en ’s avonds knus in een iglo onder de warme lappen. Maar enigszins teleurgesteld zei de man: “Ik heb het altijd zo koud gehad.”

Rotterdam Punt Uit, februari/maart nummer 2010

Voetbalcarrière

2009-10-31T11:29:00.001+01:00

O treurigheid! O kaal terrein!
Eens, toen de bal nog rond was,
had ik het schot van Ferenc Puskas
en de techniek van Coen Moulijn.

Helaas, niemand die het zag.
Want ik was al te vaak reserve,
liep doelloos langs de lijn te zwerven,
Tot ik mijn kans kreeg op een dag.

'k Viel in, en toonde mijn onvermoede
talenten, zette de hele achterhoede
op het verkeerde been en scoorde

met een listig tikje. Maar 'k hoorde
in plaats van gejuich een fel gejoel:
de bal lag in het verkeerde doel.

Zie ook: COEN MOULIJN, Uitgeverij deBuitenspelers,
Prijs € 59,50, Aantal pagina’s 568, Gewicht 3,5 kg

De storm

2009-10-22T11:15:00.000+02:00

Ik kan mij niet herinneren ooit uit een filmvoorstelling te zijn weggelopen. Maar na twintig minuten De storm had ik plotseling behoefte aan een plaspauze. Misschien kwam het door al dat water dat met bakken uit de hemel valt, terwijl de Zeeuwse stromen met onberekenbare kracht tegen de dijken en kaden beuken. Indrukwekkende beelden van onstuimig golvend water dat in die koude februarinacht de delta werd ingestuwd.
In de duisternis doemen lichten op en dichterbij gekomen zien we een boer die twee of drie koeien een schuur indrijft, of er uit, dat was me niet helemaal duidelijk. In korte tijd worden de elementen en handelingen getoond die zich tijdens de ramp ook in de werkelijkheid hebben voltrokken. Tot zover is De storm een min of meer getrouwe en ingenieus vervaardigde weergave van de desastreuze gebeurtenissen die in de nacht van zondag 1 februari 1953 in zuidwest Nederland plaatsvonden.
Daarna beginnen fictie en werkelijkheid te wringen. Terwijl mannen de vloedplanken op hun plaats brengen, wordt in het plaatselijk café-restaurant tot ver na middernacht feest gevierd. Wie het oude Zeeland heeft gekend, weet dat in die tijd op zaterdagavond in de gehele archipel alle horecagelegenheden ruim voordat de Dag des Heren begon waren gesloten.
In 1953 bezat Nederland welgeteld één helikopter, die pas op maandag kon opstijgen. Maar in De storm zien we de held van het verhaal, een Zeeuwse jongen die bij de marine in Den Helder is gestationeerd, met een helikopter naar Zeeland vliegen om te zien hoe zijn familie het er afgebracht heeft en er en passant de heldin van het verhaal van de verdrinkingsdood redt.
Het duurde even voor ik door had dat niet de Ramp het thema van De storm is, maar het streekromanachtige gegeven van de boerendochter en de voorechtelijke conceptie van een kind, waarvan we het voorspel tussen de gitzwarte buien door in zoet gekleurde taferelen van het boerenleven krijgen te zien. En daar komen zondermeer kindertjes van.
Waar mijn blaas van opspeelde was de onechtheid van het tableau vivant waarin we de aan Zeeuwen toegeschreven eigenschappen als godsvrucht, zuinigheid en eigenbelang werden verbeeld. Maar de strenggelovige vaderfiguur die op basis van goddelijke decreten het bestaan van zijn bastaardkleinzoon ontkend, is mij niet gereformeerd genoeg. Hij draagt zijn boerenkleren als een toeristische attractie. Bovendien liep in de jaren vijftig de helft van de Zeeuwse vrouwen nog in klederdracht. Ik geloof dat ik een of twee Zeeuwse kappen heb gezien.
Om mijn eigen watersnood te lenigen hielp het dat er nauwelijks toeschouwers waren, zodat ik zonder iemand lastig te vallen de zaal kon verlaten. In het toilet dacht ik dat ik misschien wel trek had in Engels drop of een Mars. Dus liep ik naar beneden, naar de grote foyer die op het bedienend personeel na verlaten leek. Maar ik was niet de enige die het drama voor gezien had gehouden. Aan de bar stond mijn vriend Peter Bulthuis. Hij was twaalf toen hij in Zierikzee van het dak werd gehaald, ik was negen jaar toen ik van de slaapverdieping in ons huis in Middelharnis
in een roeiboot werd neergelaten.
De rest van de voorstelling hebben we met een kop koffie in de foyer gezeten en herinneringen aan onze eigen ramp opgehaald. Als bejaarde overlevenden van de Watersnoodramp hebben we De storm bij wijze van spreken niet overleefd.

NRC Handelsblad, Achterpagina, 19 oktober 2009

Ogen als antennes

2009-09-03T19:25:00.001+02:00

door Arie van den Berg

Bestaat er zoiets als de typisch Rotterdamse no-nonsense dichter? Zo ja, dan lijkt Rien Vroegindeweij daarvan een prototype. Gelukkige dagen & andere poëtise voorvallen heette zijn debuutbundel, die in 1972 in de Sonde-reeks van de Rotterdamse Kunststichting verscheen. Een jaar later zette hij zijn baken op de poëziekaart met Een vliegtuig van beton. Dat vliegtuig was zeker luchtwaardig, maar kon helaas niet door het raam van de zolder waarop het was gebouwd. Het dagelijkse leven, meer of minder poëtische voorvallen en een betonnen versie van de Panamarenko-jongensdroom. Schijnbaar simpele ingrediënten bepalen al een kleine veertig jaar dit dichterschap. Maar het is zoals Hans Sleutelaar het treffend op de achterflap van Later wordt alles echter verwoordt: Hier toont zich ‘das Einfache das schwierig zu machen ist’.
Later wordt alles echter is een oprechte keuze uit eigen werk, waarin allerminst wordt verbloemd dat dit oeuvre met vallen en opstaan is ontstaan. ‘Gaandeweg’ is de titel van de documentaire over deze poëzie, die op dvd aan de bundel is toegevoegd. ‘Gaandeweg’ is ook de titel van een gedicht uit Deze middag is een eeuwig heden uit 2002. Vroegindeweij beschrijft zijn dichterlijk vermogen daarin 1 op 1: ‘Mijn dromen waren groter dan het weinige / dat mij aan talenten werd gegeven: / met de jaren raakte ik meer met het eigene / het dichtbije, het tekortkomende bedreven’.
Het kan geen toeval zijn dat dit gedicht gevolgd wordt door liefdevolle vertalingen van werk van ondermeer de Koreaan Yun Sondo, Arthur Rimbaud, Philip Larkin en Robert Frost. Vroegindeweij is zich bewust van de poëtische traditie, en misschien ook daardoor bij tijden een ouderwetse verzenmaker. Veel van zijn verzen rijmen en zijn vormvast, en ook zonder rijm schreef hij op maat gekliefde sonnetten. Maar zijn keuze voor deze bij uitstek renaissancistische vorm uit zich niet in de inhoud. Die is uitgesproken 20ste-eeuws en op z’n Rotterdams liefst ter zake. Dat krijgt vorm in een gedicht als ‘Waarom ik geen journalist werd’.

Het waren eenvoudige mannen, arbeiders
in manchester pakken, weduwnaars,
ongetrouwde boerenknechten

en hier en daar als miskende intellectueel
een bleke letterzetter.
Ik luisterde ter hoogte van hun heupen

hoe ze hun eigen mythen schiepen,
waarin een aardappel de gestalte
van een god kon aannemen,

kwade geesten in de gewassen huishielden
en de geschiedenis werd gepeld
als een ui die, zoals bekend, geen kern heeft.

Dit is wat mij betreft het juweel in Later wordt alles echter. Vroegindeweij noteert hier met een fotografisch oog, zoals hij elders het oor als antenne gebruikt. Dat gebeurt bijvoorbeeld in ‘Gesprek’, een gedicht waarin een man met het portret van zijn overleden vrouw converseert. Veel woorden zijn het niet, ‘Maar als ik vraag en antwoord geef / is het een gesprek. Dat breekt de dag.’ Net als in ‘Waarom ik geen journalist werd’ geven de slotregels het vers de poëtische wending, die het gedicht een ambigu karakter geven en het daarmee tot heuse poëzie maken. Want hoe zakelijk Vroegindeweij zich ook opstelt, steeds steekt de romanticus in zijn oeuvre de kop op.
Waar dat in niet al te verheven taal gebeurt, overtuigt hij als dichter – zoals in ‘Koorts’. Dit vers is onderdeel van een ongeordende reeks imperatieve verzen uit de bundel Zee & Land (1995). In gebiedende stijl geven ze recepten voor zulke uiteenlopende zaken als action painting, ornithologie en Brussels lof.
De negen poëziebundels van Rien Vroegindeweij verschenen bij zeven verschillende uitgevers. Het is goed dat dit zo verspreide, intrigerende dichtwerk nu in één bundel voorhanden is.
Rien Vroegindeweij: Later wordt alles echter. Een keuze uit de gedichten 1973-2009. Nieuw Amsterdam, 213 blz. € 22,50

NRC/Handelsblad Boeken, 21 augustus 2009

2009-08-24T15:23:00.001+02:00

Kom langs op zaterdag 29 augustus en zondag 30 augustus a.s. in Historisch Delfshaven om te ervaren hoe ervaren kunstschilders in de voetsporen van Kees van Dongen (1877-1968) treden.
Vanaf 11.00 uur op zaterdag 29 augustus kunt u lopend langs de kolk stilstaan bij een van de kramen van de kunstmarkt, een hapje of een drankje nuttigen of kijken bij een van de schilderende kunstenaars.

In de middag komt na de opening van de Mouterbrug om 15.00 uur de muziek op gang en zal dit Kees van Dongen evenement voortgezet worden om 19.00 uur met een openluchtbuffet. Er zijn nog enkele plaatsen voor dit diner beschikbaar voor 27,50 euro p.p. Mocht u hieraan willen deelnemen, dan kunt u reserveren bij Stadsbrouwerij & Restaurant de Pelgrim. Tel. 010-4771189 of e-mail pelgrim@pelgrimbier.nl

Het resultaat van de gemaakte kunstwerken op de schilderdag is op zondag 30 augustus in museum De Dubbelde Palmboom vanaf 15.00 uur te bezichtigen. Om 16.00 uur zal daar de Kees van Dongen Schilderprijs uitgereikt worden tijdens de finissage.

Voor informatie kunt u op beide dagen ook ter plekke terecht bij het Zakkendragershuisje of in de galerie van museum De Dubbelde Palmboom.

Met vriendelijke groet,

Het Kees van Dongen team 2009

P.S. Stuur dit bericht door naar zoveel mogelijk vrienden en kennissen, dan wordt het nog gezelliger!

Later wordt alles echter

2009-07-07T13:19:00.002+02:00

Vrijdag 10 juli 2009 verschijnt bij Uitgeverij Nieuw Amsterdam een ruime keuze uit de zeven bundels die sinds 1973 van mij zijn gepubliceerd + een aantal nieuwe gedichten: Later wordt alles echter
In deze bloemlezing is de documentaire Gaandeweg, die mijn zoon Victor in 2008 over mij maakte, bijgevoegd.
De presentatie is a.s vrijdag, om 17.00 uur bij Boekhandel v/h Van Gennep, Oude Binnenweg 131, Rotterdam. Komt allen.
U kunt ook een exemplaar, naar believen gesigneerd, via deze site bestellen. Stuur dan een mailtje met uw wens naar vroegius@chello.nl

Beeld teruggevonden

2009-06-19T10:37:00.003+02:00

Rotterdam, 19 juni 2009. Van een onzer verslaggevers. Het beeld dat deze week werd ontvreemd uit Arboretum Trompenburg is terug. Het lag ongeschonden op het talud van de Honingerdijk. Hopelijk wordt het spoedig weer op zijn sokkel gezet, zodat de bezoekers van Trompenburg er weer van kunnen genieten.

Anna Blaman

2009-06-17T12:33:00.000+02:00

zie onderstaand bericht

BLAMANROUTE

2009-06-17T12:10:00.000+02:00

DE PLEINEN OP, DE STRATEN IN

Vrijdag 19 juni 2009 verschijnt bij uitgeverij Douane deel 2 in de wandeltrilogie van Jan Oudenaarden en Rien Vroegindeweij: De Blamanroute – Een literair-historische wandeling door Rotterdam-West. Eerder, in 2007, verscheen al De Leopoldroute, die door de binnenstad voert, later, in 2010, verschijnt nog De Bordewijkroute, die de wandelaar van Noord naar Zuid voert.

De presentatie van De Blamanroute vindt plaats op vrijdagmiddag 19 juni om 17.00 uur bij Boekhandel v/h Van Gennep in Rotterdam in aanwezigheid van het Rotterdammologisch Instituut – het duo-pseudoniem voor de heren Jan Oudenaarden en Rien Vroegindeweij – en uitgever Arie van der Ent. De voorzitter van de deelgemeente Delfshaven, Carlos Gonçalves, neemt het eerste exemplaar in ontvangst. Na afloop is er gelegenheid om het wandelboekje te laten signeren door de auteurs.

De Blamanroute voert door Rotterdam-West, door de deelgemeenten Centrum en Delfshaven. In deze laatste deelgemeente ligt Blamans 'hoofdadres', haar laatste ook: De Vliegerstraat 14b. Anna Blaman wordt niet echt meer gelezen, maar was een belangrijke exponent van de na-oorlogse letteren en heeft haar naam gegeven aan een belangrijke literaire prijs. Lees over de voetsporen van Elsschot en Bloem, van Deelder en Vaandrager en wandel mee langs Heemraadssingel en Rochussenstraat, langs Westplein en Westzeedijk. De pleinen op, de straten in!

Datum: vrijdag 19 juni 2009 • Plaats: Boekhandel v/h Van Gennep, Oude Binnenweg 131b, Rotterdam • Tijd: 17.00 uur

Overige activiteiten rond De Blamanroute:
• Zaterdagochtend 20 juni: een reportage over De Blamanroute, met de auteurs, in het programma Chris Natuurlijk, van 10-12 uur op Radio Rijnmond.
• Zaterdagmiddag 20 juni signeren de auteurs van 14-15 uur bij Boekhandel Snoek, Meent 126, Rotterdam.

Brons

2009-06-17T11:59:00.002+02:00

Gisteren, dinsdag 17 juni 2009, bereikte mij op mijn vakantieadres in Zeeland het bericht dat het bronzen beeld van Eric Claus in Arboretum Trompenburg, waarop mijn kwatrijn

Wat in het eerste uur verscheen,
wil hier in rust het oog behagen.
De vrucht wordt in de kiem gedragen,
de stad groeit er gestaag omheen.

is gestolen. Het kan zijn dat een poëzieliefhebber de verleiding niet heeft kunnen weerstaan om het beeld naar zijn eigen, geheime tuin te verplaatsen, maar de droeve werkelijkheid zal zijn dat dieven op het brons uit waren.

2009-06-12T09:24:00.000+02:00

UNIE MUZIEK-PLUS >> Poёzie & Jazz in (De) Unie 4: Rien Vroegindeweij en de Arnoud Gerritse Funky Band
zo 14 I 15h30 - 18h30
7,50 euro I tickets kopen I ook aan de deur verkrijgbaar

Rien Vroegindeweij (1944) verruilde op achttienjarige leeftijd Middelharnis voor Rotterdam. Daar gaf hij stem aan de kinderen en latere volwassenen in het nieuwe, naoorlogse Rotterdam, met o.a. negen gedichtenbundels, acht prozaboeken, vertalingen, toneelstukken en bloemlezingen.

Vroegindeweij schrijft met bedrieglijke eenvoud over alledaagse zaken en weet dit prachtig voor te dragen. Hij ontving de Gedichtendagprijs (2002), de Erasmusspeld (2006) en de Anna Blaman Prijs (2007). Hij treedt op met de Arnoud Gerritse Funky Band: Emiel van der Heide (tenorsax), Rein Godefroy (Fender Rhodes), Sven Happel (bas) en Arnoud Gerritse (drums): funk met jazzharmonieёn, jazz met een backbeat. Pre- and afterparty DJ André Dadi. Smullen! Eveneens aangepaste jazzy maaltijd na afloop.

Dichter aan de Maas

2009-06-10T10:07:00.003+02:00

“Een oude traditie wordt in ere hersteld: op de vooravond van het 40e Poetry International Festival geven Rotterdamse dichters op speciale wijze vorm aan de band tussen stad en festival. () De avond wordt gepresenteerd door Manuel Kneepkens en Arie van der Ent van de dichterlijke actie Poetry+, die met deze avond en de bundel Dichter aan de Maas zijn eerste vervolg krijgt.” zie verder: www.poetry.nl

Beste Manuel en Arie,

Hartelijk dank voor de uitnodiging om deel te nemen aan de Rotterdamse dichtersavond van 12 juni aanstaande.
Ik heb echter besloten niet mee te doen.
Dat doet niets af aan mijn waardering voor de inspanning die jullie hebben gepleegd om ‘Rotterdam’ weer een plaats te geven in het programma of in ieder geval een voet tussen de deur te krijgen van Poetry International Rotterdam (PIR). Daarom heb ik vorig jaar ook meegedaan aan de protestactie op het Schouwburgplein.
Als ik mij goed herinner, verwaardigde de Directeur van PIR zich toen in het gezelschap van een Nederlands lid van de PIR Board, (de Internationale Raad van Poëticale Commissarissen) enige tijd op het Plein. Of ze iets gehoord hebben wat tot hun verfijnde poëtenoren is doorgedrongen en hun goedkeuring kon wegdragen, is mij niet bekend.
Er is hoe dan ook een gesprek met jullie op gevolgd met als resultaat dat er een ‘Rotterdamse dichtersavond’ zou komen, zoals die in het verleden één keer eerder door PIR is georganiseerd.
Maar wat blijkt: de ‘Rotterdamse dichtersavond’ zit helemaal niet in het programma van PIR. Er is slechts een zaaltje beschikbaar gesteld voor de vrijdagavond, dus een dag voordat het eigenlijke festival begint. Aandacht van de deelnemende dichters aan PIR, festivalgangers en verslaggevers zal er dus niet zijn, want die komen een dag later naar de Schouwburg. Op de website van PIR is er toe nu toe één mager regeltje aan deze avond besteed. Bovendien moeten jullie zelf voor de financiering zorgen.
Ik wens mijn voet niet te bezeren om binnen te komen in iets wat helemaal of half met PIR te maken heeft. In 1973 viel mij de eer te beurt het festival te mogen openen en vele jaren later heb ik meegedaan met genoemde Rotterdamse avond. Maar daarna heb ik nooit meer iets van PIR vernomen. Intussen wel steeds bundels gepubliceerd, poëtische teksten voor de openbare ruimte van onze prachtige stad geleverd, allerlei activiteiten ondernomen en zelfs prijzen gekregen. Ik heb ook geconstateerd dat ‘mijn gegevens’ op de website van PIR uiterst summier en onvolledig zijn en twintig jaar na invoering van de computer nog niet zijn gedigitaliseerd.
Daarom heb ik na 30 (dertig) jaar door PIR te zijn genegeerd geen zin om de debutantentijd van 5 (vijf) minuten te vullen. Kortom, geef mijn PIR maar aan Fikkie. Maar ik wens jullie een fijne avond. Twee dagen later, op zondag 14 juni, treed ik op met The Arnoud Gerritse FUNKY Band in De Unie. Komt allen!

Met hartelijke groeten,

Rien Vroegindeweij

Reactie Bas Kwakman op www.contrabas.nl

De Rotterdamse Avond is de vooravond van het 40e Poetry International Festival. Deze vooravond is onderdeel van het festival. De avond is een samenwerking tussen Poetry en de organisatoren, Arie van der Ent en Manuel Kneepkens. Poetry International financiert de zaal, de techniek en neemt de avond op in de publiciteit. De organisatoren dragen zorg voor de programmering. Uitgeverij Douane, een van de organisatoren van de avond, heeft er voor gekozen een boek uit te geven rond deze avond en vraagt hiervoor geld aan bij de Gemeente Rotterdam. Poetry ondersteunt deze aanvraag.

Nawoord (RV): De subsidieaanvraag voor deze avond is niet gehonoreerd. De dappere maar armlastige uitgeverij Douane draait op voor de kosten. De band tussen stad en festival blijkt andermaal een loze kreet.

65

2009-04-12T09:28:00.000+02:00

Een paar weken geleden kreeg ik het aanvraagformulier voor mijn AOW-pensioen toegestuurd. De Sociale Verzekeringsbank was zo attent mij eraan te herinneren dat ik aanstaande juli vijfenzestig word en dat ik dan de pensioengerechtigde leeftijd heb bereikt. Het was een gemakkelijk formulier, drie of vier vragen, en klaar was Kees.
Een week later kreeg ik bovendien nog een bericht van het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds dat ik 0,0139 pensioenjaren had opgebouwd. De vier cijfers achter de komma wijzen niet op een riante uitkering en als die ook nog eens van hogerhand wordt bevroren, blijft er niet meer over dan een ijspegel ter grootte van een pink. Van het bedrag dat eenmalig zal worden uitgekeerd, kan ik vermoedelijk één keer met de kleinkinderen naar Blijdorp, tenminste, als we zelf brood en limonade meenemen.
Toch heeft het iets geruststellend dat het ABP zich voor zo’n klein bedrag zoveel moeite getroost. Ze moeten wel natuurlijk, want dat geld is van mij, daar heb ik lang geleden premie voor afgedragen. Overigens vraag ik me af bij welke baas dat geweest kan zijn, want ik heb de laatste veertig jaar als zelfstandige gewerkt.
Het ABP was ook zo vriendelijk om de Pensioengids mee te sturen, een boekwerkje van zo’n 250 pagina’s, waarin staat beschreven wat ‘u in deze nieuwe fase van uw leven’ te wachten staat. Allerlei tips over geld, wonen, vrije tijd en gezondheid. Een scala aan mogelijkheden, als ik ze allemaal zou uitvoeren, krijg ik het drukker dan ik het ooit heb gehad.
Wat te denken van de hersencellen prikkelen op niveau? Een abonnement op de Denksport of een cursus economie op de HOVO (Hoger Onderwijs Voor Ouderen), zodat ik al die wijsneuzen kan volgen die weten hoe en waarom de kredietcrises is ontstaan?
Zal ik dan ooit nog eens lekker in mijn vel komen te zitten met Alpro Soya? Moet ik aan een cholesterolverlagend dieet van Becel pro-activ of kan ik gewoon lekker genieten met Friesche Vlag, sinds 1913? Of zal ik een facelift nemen en met Botox, ‘het ideale middel’, de rimpels rond mijn mond dynamisch te laten opspuiten? Of eerst een abdominoplastiek laten uitvoeren om de wat uitgezakte bejaardenbuik plat en strak te maken?
Het is duidelijk dat de Pensioengids flink is gesponsord door bedrijven en instellingen, ‘dienstverleners’ en ‘ontzorgers’, die de pensioengelden graag uit de zakken van de pensionados willen kloppen. Als er straks nog wat in die zakken zit. Want die gids is kennelijk vóór de kredietcrises samengesteld en geschreven.
De mogelijkheden die de nieuwe bejaarden worden geboden zijn nog vrijwel onbeperkt. Het wordt een en al genieten. Het leven begint bij vijfenzestig. De illustraties in de gids laten uiteraard ook allemaal gelukkig lachende bejaarden zien, al hebben ze er hier en daar een strakke meid tussen gezet om de moed er voor de krasse knarren in te houden. Genieten is het sleutelwoord voor de gepensioneerde, genieten in Nederland en genieten in het buitenland, Nederland verkennen op de fiets of zorgeloos op reis met de ANWB.
Maar voor mij dus geen pensioen van het ABP maar AOW van de SVB. En gratis openbaar vervoer. Al ga ik liever voorlopig liever op de fiets. Hoewel dat ook niet zonder gevaar is.
Het was een gewone zaterdagochtend bij de weekmarkt op de Binnenrotte, een uur of negen. Het was koud en het miezerde. Omdat het fietspad werd bezet door een vrachtwagen reed ik een stukje over een stoep waar verder niemand liep. Tot er een figuur opdoemde, een hooliganachtig type met capuchon, die mij staande hield en begon te razen dat ik hier niet mocht fietsen. Ik zei nog dat hij daar niets mee te maken had, wie hij wel dacht dat hij was.
Maar de capuchon nam een dreigende houding aan en terwijl hij met een onverwachte beweging de hoed van mijn hoofd trok en weggooide, riep hij: “Jij mag hier niet fietsen omdat jij een ouwe kankerlul bent.” Toen liep hij door. Ik wilde nog iets heel ergs roepen, maar ik was sprakeloos. Dat heb je wel eens, dat je, jong of oud, ineens sprakeloos bent. Toch nog eens in de Pensioengids kijken of daar een cursus voor is.

Leven in Rotterdam Punt Uit nr. 2 april/mei ‘09

Zondag 12 april a.s. op TV Rijnmond

2009-04-04T20:24:00.001+02:00

klik op afbeelding voor vergroting

Uitzendschema: www.rijnmond.nl/Homepage/Televisie/programma

Trailer: www.gaandeweg.com

De Gootjesbijbel

2009-03-28T15:39:00.002+01:00

Suzanna bespiedt door de Oudsten

Op een dag in juli 1995 begon grafisch kunstenaar Theo Gootjes (1942) met het overschrijven van het Oude Testament. Een half jaar lang zette hij zich elke middag, nadat het angelus van de naburige Luidinabasiliek had geklonken, aan de keukentafel in zijn huis in Schiedam. De keuken is zijn atelier; daar tekende hij enkele decennia dagelijks een politieke prent voor dagblad Het Vrije Volk en toen dat ophield te bestaan drie maal per week voor het Rotterdams Dagblad.
Gevraagd naar de reden waarom hij zich nu juist aan het kopiëren van de Bijbel zette, luidt het antwoord dat schrijven een grafische handeling is, een vorm van tekenen, en dat zijn behoefte om zijn hand over het papier te laten gaan hem voortdreef. Hij tekende van kind af aan en na een gedwongen maar mislukte opleiding tot priester aan het Collegium Carolinum in Valkenburg, kreeg hij in zijn geboortestad Rotterdam een beroepsopleiding als letterzetter en volgde hij in de avonduren de opleiding tekenen en schilderen aan de Academie voor Beeldende Kunsten.
Zeker, ook de inhoud sprak tot zijn verbeelding. Hij was als oudste zoon van een door en door katholiek gezin van negen kinderen met de religieuze voorstellingen en rituelen opgegroeid. Maar het praktiserend geloof had hij al lang afgezworen en op het moment dat hij aan zijn onderneming begon was er slechts een pocketuitgave van de rooms-katholieke Canisiusvertaling in huis.
Goed genoeg voor het doel dat hij voor ogen had. Als een middeleeuwse monnik in het scriptorium van zijn klooster begon hij met een Rothring 0,2 pen met het kopiëren in zijn kleine, maar leesbare handschrift. Van de beginletter van elk hoofdstuk werd een miniatuur gemaakt en aan het gehele script werden 97 tekeningen toegevoegd.
Toen het Oude Testament klaar was, begon Gootjes aan het laatste boek van het Nieuwe Testament, in een ander, meer getekend lettertype in kleur. Voor de tussenliggende Bijbelboeken had hij geen belangstelling omdat die minder beeldend van uitdrukking zijn. Van de apocalyptisch beelden in de Openbaring van Johannes werd hij ’s nachts soms tandenknarsend wakker, herinnert Gootjes zich. Niettemin was het kopiëren en illustreren voor hem een genoegen, een les in discipline ook, maar voor buitenstaanders leek het strafwerk.
Het is de vraag of zijn woonplaats Schiedam niet van invloed is geweest op het gemoed van deze bevlogen tekenaar. Schiedam, in de glorietijd van de jeneverindustrie Zwart Nazareth genoemd, in die tijd ook werkgebied van de worgengel die François Haverschmidt alias de dichter Piet Paaltjens naar het beddenkoord deed grijpen om zich in zijn eigen ledikant te verhangen, tevens geboorteplaats van de martelares Luidina en van ongelukkendeskundige Pieter van Vollenhoven. Van Rotterdam uit geteld is Schiedam de tweede halte op de kruisweg naar de krankzinnigheid, gevolgd door Vlaardingen, Maassluis en dan het hoekie om, trappie af, gekkenhuis.
Maar Theo Gootjes tekent voort. Hij is nu bezig met het schetsen van de helse voorstellingen van Dante’s Inferno uit de Divina Comedia met het doel ook dat boek in zijn eigen schrift te kopiëren. In 1999 werd zijn Oude Testament en Apocalyps in 150 panelen in het historisch centrum Het Markiezenhof in Bergen op Zoom geëxposeerd. Op zondag 29 maart a.s. wordt daar, om 15.00 uur, de “Gootjesbijbel” in een eenmalige, bibliofiele druk van de Althæa Pers in een beperkte oplage gepresenteerd.

NRC Handelsblad Achterpagina 28 maart 2009

Kakofonisch Boekenbal

2009-03-10T15:19:00.004+01:00

(ingezonden mededeling)

Gekke Gerrit uit ’t verre Portugal
Opent het jaarlijks Boekenbal
Met een voordracht vol gemekker
En een fado uit zijn eigen reet.
Overal klinkt dan de vreugdekreet
O wat ruikt die Gerrit lekker!

Driekus van Deleten

Blamanroute

2009-02-03T10:48:00.006+01:00

Dr. H.J. 'Rooie Chris' Scheffer

Met collega Jan Oudenaarden schreef ik de afgelopen maanden de Blamanroute, een literair historische wandelgids door het westen van Rotterdam. Het is het tweede deel in een serie van drie. Vorig jaar verscheen het eerste deel, de Leopoldroute, die door de binnenstad gaat. Dat boekje was vrij snel uitverkocht, maar uitgeverij Douane maakt er dit voorjaar een herdruk van. Deel drie zullen we de Bordewijkroute noemen, naar de schrijver van de roman Karakter, die de wandelaar naar zuid zal voeren. Pardon, Zuid, met een hoofdletter, anders word ik door mijn collega van imperialistische gedachten beschuldigd.
In het westen van Rotterdam, wonen van oudsher veel kunstenaars, schilders, grafici, beeldhouwers, schrijvers, dichters, toneelspelers, fotografen, uitgevers. Aanvankelijk in de wijken Middelland en het Nieuwe Westen, later over het hele gebied dat tegenwoordig bestuurlijk onder de deelgemeente Delfshaven valt,
De Leidse familie Kossmann vestigde zich in de jaren dertig van de vorige eeuw aan het Virulyplein, toen de vader directeur werd van de Gemeentebibliotheek. Zijn zoons, de tweeling Alfred en Ernest, zouden zich ontwikkelen tot een belangrijk schrijver en een eminent historicus. In een zijstraat van dit plein, de Hugo Molenaarstraat, werd de onlangs overleden politicus, pianist en amateurdichter Norbert Schmelzer geboren.
De striptekenaar Marten Toonder en zijn jongere broer de schrijver Jan Gerhard groeiden op aan het Burgemeester Meineszplein. Minder literair, maar historisch een feit, is dat aan dat plein ook de oprichter van de TROS Joop Landré opgroeide, zoon van de componist en de eerste directeur van het Rotterdamse conservatorium Willem Landré en vader van de acteur Lou Landré.
Een andere beroemdheid die aan dit plein zijn jeugd doorbracht is George Blake, in 1922 in Rotterdam geboren als George Behar, zoon van een Nederlandse moeder en een Egyptische vader. In 1961 wordt hij in Engeland tot 42 jaar gevangenisstraf veroordeeld wegens spionage voor Rusland. Na vijf jaar ontsnapt hij op spectaculaire wijze en weet in het keukenkastje van een camper in Moskou te komen, waar hij nog steeds woont.
Aan de Beukelsdijk werd het gezaghebbende literaire tijdschrift Forum opgericht door Menno ter Braak en Eddy du Perron, terwijl twee decennia later, in een souterrain aan de Essenburgsingel, het spraakmakende literaire tijdschrift Gard Sivik werd geredigeerd. In de Snellinckstraat schreef de beroemde Vlaamse schrijver en dichter Willem Elsschot zijn eerste roman Villa des roses en het merendeel van zijn gedichten. Een straat verder, in de De Vliegerstraat, werkte Anna Blaman in de jaren veertig aan het oeuvre dat haar beroemd en in bepaalde kringen berucht zou maken. Het leverde haar als eerste en voorlopig enige Rotterdamse auteur de P.C. Hooftprijs op.
De fictieve deurwaarder Dreverhaven, uit de roman Karakter, verfilmd en met een Gouden Kalf en een Oscar bekroond, woonde in de Schietbaanlaan. Op de Heemraadssingel is de kiem gelegd voor de revolutie die van Nederland een socialistische republiek zou maken. In het huis van de cargadoor en havenbaron Paul Nijgh, Heemraadssingel 323, werd in november 1918 een vergadering gehouden van bestuurder, werkgevers en vakbondleiders om de explosieve politieke en sociale situatie te bespreken. De vakbondsleiders informeerden Troelstra die hieruit de conclusie trok dat de socialistische revolutie in Rotterdam moest beginnen.
De vorig jaar overleden verzetsman, historicus en oud-hoofdredacteur van het Rotterdams Nieuwsblad Dr. H.J. ('Rooie Chris') Scheffer schreef een boeiend verslag over die periode. November 1918 – Journaal van een revolutie die niet doorging. (Arbeiderspers, 1968).
Als je in de geschiedenis van deze stad duikt, krijg je de indruk dat er op velerlei gebied veel in gang is gezet, dat Rotterdam of een Rotterdammer vaak in verschillende dimensies uitblonk en altijd wel ergens de eerste, de hoogste, de diepste of de langste mee was. Maar ook dat vele begaafde en soms zelfs geniale geboren Rotterdammers de stad uit moesten en nog steeds moeten om hun talenten bij gebrek aan mogelijkheden elders te ontwikkelen. En dat is vreemd voor een stad die zich hardnekkig wereldstad blijft noemen.

Punt Uit Leven in Rotterdam, nr. 1 febr/mrt 2009

2009-01-12T22:05:00.000+01:00

Notre-Dame de Paris

2008-12-22T22:46:00.000+01:00

Zij zat terneer en wie daar langs haar ging
zag dat zij haar handen streng gevouwen hield.
Voor wie of wat? Werd het kruis dat hoog hing
waar zij zat en bad door haar gebed bezield

of sprak het dode hout tot haar, de stomme steen,
de hoge muren en het gewelf dat boog in zijn gotiek
en heel het bouwwerk dat was opgericht voor een
geest die leefde in haar ziel; zag zij wat het publiek

niet zag, vroeg zij vergeving, verlangde zij een gunst,
ging zij op reis of kwam zij tussen twee taken door
en wachtte thuis haar zwakke man, haar zieke zoon?

De blik van de toeristenstroom gleed langs de kunst
en zag niet dat zij licht en lovend opstond en voor
de menigte uit verdween, een glans rondom haar kroon.

Qua Ivo Opsteltenius Roterodamus

2008-12-19T08:24:00.001+01:00

Hij droeg de keten van zijn ambt met trots
en knipte met verve feilloos vele linten door.
In woeste stormen stond hij als een rots.
Hij vond bij havenbaron en burgerman gehoor.

Zijn stem werd gehoord in steeg en laan
en overal klonk zijn lied, zijn mantra, zijn refrein.
Het was zijn levensstijl, zijn wijze van bestaan
door dik en dun een Rotterdammer te zijn.

Het is niet aan te leren. Het zit in ’t bloed.
En voor velen is het geen keuze, doch een lot,
te leven in de vergrotende trap van rot.

Maar voor hem was dat het hoogste goed.
Het was zijn diepste wens, zijn grootste streven
als primus inter pares onder ons te leven.

Uit: Opstelten, Burgemeester van Rotterdam, 1999-2009, van Trea van Vliet, Uitgeverij Trichis, Rotterdam

Off Screen

2008-12-13T15:28:00.001+01:00

PODIUM DE UNIE >> do 18 I 20h00 gratis I reserveren verplicht

In het maandelijkse filmprogramma Off Screen deze keer twee films over vaders. Zoals Victor Vroegindeweij, die een portret maakte van zijn vader, dichter Rien Vroegindeweij. Aan de hand van zijn gedichten volgt Victor zijn vader met een romantisch levensverhaal als gevolg.
Daarnaast Anagram, een documentaire van Mike Redman over zijn vader, beeldend kunstenaar Diet Wiegman (64) waarin zijn visie en werk centraal staan. Anagram legt de nadruk op de beeldende kunst door het gesproken woord te mijden. Internationale bekendheid kreeg Wiegman met zijn optisch vernuftige lichtsculpturen, waarbij door het belichten van een ogenschijnlijk hoopje afval een exacte schaduw van bijvoorbeeld de David van Michelangelo ontstaat. Christiaan van Schermbeek interviewt de makers en de hoofdrolspelers.

Meneerse

2008-12-06T14:19:00.001+01:00

Het afgelopen jaar ben ik voor bepaalde zaken nog al eens in mijn geboortedorp Middelharnis op Goeree-Overflakkee geweest. Veel mensen denken dat het voormalige eiland tot de Zeeuwse archipel behoort, maar het ligt toch echt in Zuid-Holland. Zelfs Rotterdammers die er een vakantiehuisje of een caravan hebben, heb ik wel eens horen zeggen dat ze in Zeeland zitten. Niet dat het er veel toe doet en ik heb het opgegeven om het te corrigeren. Als de mensen dom willen blijven, moeten ze dat zelf weten. We leven in een vrij land. En bovendien, zoals de wijze dichter J.A. Deelder al eens schreef: “Als iemand beweert dat Madagaskar in de Atlantische Oceaan ligt, / doe dan geen moeite hem of haar terecht te wijzen / de ligging van Madagascar zal er niet door veranderen.”
Behalve het woordritme is er, voor zover ik weet, verder geen verband tussen Madagaskar en Middelharnis. Madagaskar is beroemd om zijn lemuren of halfapen die alleen op dat eiland voorkomen en Middelharnis is wereldberoemd vanwege het ‘Laantje’ dat Meindert Hobbema er in 1689 schilderde. Ooit hing het in het prachtige zeventiende eeuwse Gemeentehuis. Maar toen de vroede vaderen het konden verkopen, of eigenlijk, konden ruilen voor twee schilderijen (van mindere kwaliteit) dachten ze: pik in, ’t is winter, twee is meer dan één.
Zo verdween de schat waarop ze zaten naar de kunsthandel. Tegenwoordig hangt ‘Avenue at Middelharnis’ in de National Gallery in Londen. (Nu ik het er toch over heb, ik herinner me het verhaal dat er bij de ruil van de schilderijen ook een Indiaanse kano was betrokken die op de zolder van het Gemeentehuis bewaard zou worden. Maar dat heb ik nooit kunnen achterhalen en waarschijnlijk behoorde dat verhaal tot de dorpsmythologie).
Middelharnis, in het plaatselijk dialect ‘Meneerse’, was vroeger de onbetwiste hoofdplaats van het eiland. Vandaar namen reizigers de boot over het brede Haringvliet naar Hellevoetsluis om de reis in een houten schommelkast van de Rotterdamsche Tramweg Maatschappij (RTM) te vervolgen. En vice versa. Maar sinds de dammen en bruggen het eiland met het vasteland hebben verbonden en de doorgaande wegen zijn verlegd, heeft Middelharnis de status van ‘hoofdstad’ enigszins verloren.
Sinds de dood van mijn moeder in 2003 kom ik er alleen nog wel eens voor een verjaarsvisite van mijn oudste zus. Maar verder heb ik er weinig meer te zoeken. Het is al lang geleden dat ik er weg ging en nog langer dat ik er kind was. Sindsdien is er zoveel veranderd dat zelfs ik moet zoeken naar de plaatsen die in mijn jeugd belangrijk waren. Ze zijn voor het merendeel verdwenen, gesloopt of opgegaan in nietszeggende nieuwbouw. Alleen de mentaliteit is onveranderd dorps en eilands gebleven.
Ik was er zoals gezegd voor bepaalde zaken. Maar laat ik niet te bescheiden zijn, want bescheidenheid is een deugd die de boot aan de wal houdt. Ik was daar om opnamen te maken voor een film die mijn zoon over mij en mijn gedichten heeft gemaakt. Een prachtige film, al zeg ik het zelf. Hoewel het lichtelijk confronterend is jezelf zo prominent aanwezig te zien. Je ziet jezelf zoals je jezelf normaal niet ziet. Meer door de ogen van anderen, zogezegd.
Door de opnamen kwam ik dichter bij een verleden waar ik steeds meer afstand van heb genomen. Niet alleen van mezelf maar ook van de omgeving waarin ik opgroeide. Dan zie je hoeveel er veranderd is. Ik had de filmploeg graag meegenomen van het cafeetje van Opoe Groen in Nieuwstraat, maar dat was al lang geleden onder het plaveisel van een parkeerterrein verdwenen. Of naar het chique hotel-café-restaurant van Jacobi, voorheen Meijer, bij de haven, waar destijds de plaatselijke middenstand haar bridgeavondjes hield en waar, werd gefluisterd, de ‘sleutelclub’ bijeen kwam om zijn overspelige ideeën te praktiseren.
Middelharnis is, zoals zoveel dorpen in ons land, slachtoffer van de wet op de remmende voorsprong. Als grootste en rijkste gemeente van het eiland had het veel te besteden en met het toenemen van de welvaart werd er veel gesloopt en vernieuwd, waardoor het typische en dorpse karakter ernstig werd aangetast. Terwijl het aanpalende Sommelsdijk, dat altijd al armer en minder ambitieus was, zijn eigenheid veel meer heeft behouden. Daar staat de ambulante Rotterdamse fruithandel Koedam op de weekmarkt. Daar is het authentieke bruine dorpscafé van Piet de Kok van de moderniseermanie gespaard gebleven. Als u op Flakkee bent moet u daar eens biertje gaan drinken. En doe Piet en Corrie de groeten van uw PuntUitcolumnist.

Punt Uit Leven in Rotterdam, nr 6 dec-jan’09

Poster

2008-12-01T20:48:00.004+01:00

klik op afbeelding om te vergroten

Deze poster met mijn gedicht Een vliegtuig van beton en een prachtige schildering van Guido Vlottes (www.guidovlottes.com) is verkrijgbaar bij sommige boekhandels en bij de Uitgeverij Plint (www.plint.nl). Prijs € 7,50. Ik wil zelf ook wel voor de bestelling zorgdragen. Stuur mij dan een email.

Monsieur Jacques, vreemdeling of Rotterdammer?

2008-11-14T09:50:00.002+01:00

Op zaterdag 11 oktober van dit jaar vond er een wat merkwaardige processie plaats in het centrum van Rotterdam. ‘Monsieur Jacques’, het gebeeldhouwde heertje dat sinds 1959 op de Coolsingel staat, daalde in de gedaante van een acteur van zijn sokkel en wandelde gevolgd door een tiental belangstellenden door de drukte van het winkelend publiek naar de Oude Binnenweg. Aldaar werd in boekhandel Voorheen van Gennep het boek gepresenteerd dat aan hem was gewijd.
Althans, dat dacht ik, en ik was niet de enige. Maar het fraai vormgegeven boekwerkje ‘Het beeld van Monsieur Jacques’ bleek niet over onze Monsieur Jacques te gaan, maar over de Monsieur Jacques die in de beeldentuin van het Kröller-Müller Museum in Het Nationale Park De Hoge Veluwe staat.
De Utrechtse dichter Chrétien Breukers schreef er een lang gedicht over, grafisch ontwerper Damiaan Renkens zorgde voor de fraaie tekeningen en de huisfilosofe en kokkin van NRC Handelsblad, Marjoleine de Vos, noteerde in een essay haar gedachten over het kijken naar kunst. Manuel Kneepkens tenslotte legde de link tussen de Meneer Jaap op de Coolsingel en de Mesjeu Jacques die op de Promenade in Kneepkens’ geboorteplaats Heerlen staat.
Want onze Monsieur Jacques is niet uniek. Er zijn meerdere beelden van dit merkwaardige heertje gegoten en geplaatst. In verschillende poses en voor verschillende gelegenheden: met de handen en de hoed op de rug, met een hoge hoed op het hoofd en met wandelstok, zoals in Heerlen, met sigaar en zelfs eentje met een fototoestel. Museum Boijmans Van Beuningen heeft een aantal in brons gegoten miniaturen van 20 à 30 cm hoogte in bezit.
Hoe kwam Monsieur Jacques op de Coolsingel terecht?
Het is jammer dat er geen bijdrage van de Rotterdamse tekstschrijver Peter Bulthuis in het boekje is opgenomen. Hij heeft een aantal jaren geleden de ontstaansgeschiedenis van het beeld onderzocht. In 1956 was de beeldhouwer Ludwig Oswald Wenckebach (1895-1962) bij vrienden te gast in de buurt van St. Tropez. “Op een dag,” schrijft Bulthuis, “vermaakten ze zich kleiend in de tuin, totdat er een beeldje verscheen dat, gezien het mistroostige trekje bij de mondhoek, enige gelijkenis vertoonde met de dichter Jacques Bloem.” Aldus werd in de familie- en vriendenkring van de beeldhouwer het figuurtje Jacques gedoopt.
Wenckebach was in zijn tijd een beroemde en veel gevraagde beeldhouwer. Voor de oorlog had hij diverse beelden van historische figuren gemaakt, zoals het beeld van de natuurkundige en Nobelprijswinnaar Hendrik Lorentz voor Park Sonsbeek in Arnhem en het borstbeeld van de architect H.P. Berlage voor het Gemeentemuseum in Den Haag. Na de oorlog vervaardigde hij een reeks oorlogs- bevrijdings- en verzetsmonumenten die in diverse gemeenten in Nederland zijn te zien. .
Het beeldje van klei dat spelenderwijs ontstond werd in het atelier van de beeldhouwer in Noordwijkerhout manshoog in gips getransformeerd en vervolgens in brons gegoten. De Rotterdamse stadsarchitect J.J. Oud die het daar zag, kwam op het idee het beeld in het Nederlandse paviljoen op de Expo, de wereldtentoonstelling van 1958 in Brussel tentoon te stellen. Daar werd Jacques met Belgische hoffelijkheid Monsieur Jacques genoemd. Na de wereldtentoonstelling verhuisde hij naar de beeldentuin van Kröller-Müller.
Wie op het idee kwam een kopie daarvan op de Coolsingel te plaatsen, is niet bekend. Er zijn met betrekking tot dit beeld een aantal connecties te noemen die naar Rotterdam voeren. Oud was toen weliswaar geen stadsarchitect meer, maar misschien heeft hij het stadhuis enthousiast gemaakt. En wellicht had de familie Kröller-Müller, die haar fortuin in de haven van Rotterdam had vergaard, geen bezwaar tegen het plaatsen van een kopie.
In ieder geval werd op de Opbouwdag, dinsdag 19 mei 1959, het beeld van onze Monsieur Jacques door de toenmalige wethouder van cultuur mevrouw Nancy Zeelenberg onthuld. Sindsdien groeide het beeld uit tot een Rotterdams icoon. Zoals sommigen zelfs in het beeld van Zadkine aan de Leuvehaven een Rotterdammer zagen (“Het is net mijn baas, hij heeft geen hart in zijn lijf en zijn klauwen staan verkeerd”), zo herkende men in Monsieur Jacques het type Rotterdammer dat in die tijd in een geklede jas op zondagmiddag een wandeling door de binnenstad in opbouw maakte.
Of was het een klant die zojuist het gebouw van de Rotterdamsche Bank (later AMRO, ABN-AMRO, thans Fortis), dat het jaar tevoren was geopend, had verlaten en zich tot op heden, de hoed nog in de hand, in de eeuwige verstilling van zijn bronzen gestalte afvraagt of hij er goed aan heeft gedaan zijn geld aan deze bank toe te vertrouwen.
Jarenlang keek Monsieur Jacques uit over een vrijwel lege Coolsingel en zag de nieuwe stad uit de bouwputten om hem heen verrijzen. Tegenwoordig staat hij enigszins verscholen tussen de winkelpaviljoens en kan hij niet veel verder kijken dan zijn neus lang is.

Het beeld van Monsieur Jacques verscheen bij AFdH Uitgevers en kost € 19,50

Rotterdam Vandaag & Morgen, 13 november 2008

De nieuwe gratis weekkrant van Rotterdam. In 400 bakken te pakken.